એ.પી.જે. અબ્દુલ કલામ સાથે મુલાકાતઃ સાદગીના વૈભવના સાક્ષી

Meeting APJ Abdul Kalam Chirag Thakkar Book Launch of Translation of 'Squaring The Circle' વિકસિત ભારતની ખોજ

જ્યારથી એવા સમાચાર મળ્યા કે ભારતના ભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ મહામહિમ એપીજે અબ્દુલ કલામને મળવા જવાનું છે ત્યારથી એ દિવસથી રાહ જોતો હતો. ઘરમાં કે મિત્રવર્તુળમાં કોઈને વાત પણ નહોતી કરી કારણ કે આવી ઘટનાઓમાં ઘણાં ‘જો’ અને ‘તો’ હોય છે અને છેલ્લી ઘડીએ કંઇક લોચો તો પડશે જ એમ મનથી થતું હતું.

પણ છેવટે એ દિવસ આવી પહોંચ્યો હતો. (03/01/2014) એકબાજુ અમદાવાદના કનોરિયા સેન્ટરમાં શરૂ થઈ રહેલા ગુજરાત લિટરેચર ફેસ્ટિવલ (GLF)માં હાજર રહેવાની તાલાવેલી હતી તો બીજી બાજુ કલામ સાહેબને મળવાની અદમ્ય ઝંખના હતી. તો પણ જીએલએફના ઉદ્દઘાટનમાં તો પહોંચી જ ગયો અને એ સાહિત્યોત્સવ માણતો રહ્યો. જોકે ત્યાં મારા પ્રકાશક રોનક શાહ (નવભારત સાહિત્ય મંદિર) મળી ગયા અને મને તેમણે યાદ અપાવ્યું કે મારે શાહીબાગ સમયસર હાજર રહેવું જરૂરી છે. એટલે ઉદ્દઘાટન સમારોહ પત્યા પછી મારે નીકળી જવું પડ્યું.

ઉત્તેજના એટલી હતી કે બધા કરતા સૌથી પહેલા હું જ ત્યાં પહોંચી ગયો. આમ તો રાહ જોવામાં કંટાળો આવત પણ શાહીબાગના એ વિસ્તારનું પ્રાકૃતિક સૌંદર્ય માણવમાં અને ખાસ તો મુક્ત મને વિહરતા મોર જોવામાં સમય વીતી ગયો. સાડા ત્રણ વાગે મુલાકાતનો સમયે હતો ત્યારે અમારી ટીમના એક સિવાય બધા જ આવી ગયા હતા. એ એક વ્યક્તિની રાહમાં અમારે દસ મિનિટ રોકાવું પડ્યું થયું અને એ દરમિયાન કલામ સાહેબને લંચ માટે બેસાડી દેવામાં આવ્યા. એટલે અમારે થોડીક વધારે રાહ જોવી પડી.

Continue reading “એ.પી.જે. અબ્દુલ કલામ સાથે મુલાકાતઃ સાદગીના વૈભવના સાક્ષી”

‘અમીરઅલી ઠગના પીળા રૂમાલની ગાંઠ’: હરકિસન મહેતાની નવલકથાઓની અર્ધી સદીની લોકપ્રિયતા

Harkisan Mehta Pila Rumalni Ganth Gujarti Novel Book Review Chirag Thakkar

શું તમે એવી કોઈ ગુજરાતી નવલકથા વાંચી છે જે ભારતમાં ધર્મના નામે ચાલતાં તૂત, એક યુવકની કારકિર્દીની પસંદગીની મૂંઝવણ તથા શ્રદ્ધા અને અંધશ્રદ્ધા વચ્ચેની પાતળી ભેદરેખાના તાણાવાણાથી ગૂંથાયેલી હોય? અને તમને એમ કહેવામાં આવે કે આવા ‘બોલ્ડ’ વિષય પર ઈ.સ. 1968માં નવલકથા લખાયેલી હતી અને એ નવલક્થામાં ઓગણીસમી સદીની શરૂઆતના સમયનું આલેખન છે, તો તમે માનશો? એ નવલકથા એટલે ‘અમીરઅલી ઠગના પીળા રૂમાલની ગાંઠ’ અને એ સાહસિક નવલકથાકાર એ બીજા કોઈ નહિ પણ શ્રી હરકિસન મહેતા.

સુરેશ દલાલે એક વાર કહ્યું હતું કે હરકિસન મહેતા અને અશ્વિની ભટ્ટ એ ગુજરાતી સાહિત્યના બે લોચન સમા નવલક્થાકાર છે. આ બંને નવલકથાકારો પાસે વાચકની નાડ પારખવાની અદ્દભુત સૂઝ છે. નાનકડા કથાબીજમાંથી નવલકથા ઉગાડવામાં અને વાચકોની રુચિને પહેલા પ્રકરણથી છેક અંત સુધી જાળવી રાખવામાં તેઓ માહેર છે. જોકે બંનેની શૈલીમાં એક પાયાનો તફાવત છે જે કોઈની પણ આંખે ઊડીને વળગે અને તે છે તેમણે વાપરેલી ભાષા. સાતમા ધોરણમાં ભણતા કિશોર માટે અશ્વિની ભટ્ટને વાંચવા દુષ્કર તો નહિ પણ મુશ્કેલ જરૂર છે જ્યારે એ જ કિશોર હરકિસન મહેતાને જરૂર વાંચી શકશે. અશ્વિની ભટ્ટ પાસે પોતાનો એક આગવો શબ્દકોષ છે અને યોગ્ય જગ્યાએ જરૂરિયાત અનુસાર ગુજરાતી ભાષા સિવાયના શબ્દો વાપરતા તેઓ બિલકુલ અચકાતા નહીં. જ્યારે હરકિસન મહેતા મોટાભાગે લોકકોષ વડે જ કામ ચલાવી લેતા અને છતાં પણ પોતાની વાતને તેઓ બખૂબી રજૂ કરી દેતા.

આજ કારણે અશ્વિની ભટ્ટથી પહેલાં હરકિસન મહેતાની લેખનીનો પરિચય થયો હતો. પહેલાં તેમની નવલકથા ‘ભેદ-ભરમ’ વાંચી અને ત્યાર બાદ એક પછી એક બધી જ નવલકથાઓ વાંચી નાખી. તેમની તમામ નવલકથાઓમાં સૌથી વધુ ગમે ‘જડ-ચેતન’ કારણ કે તેના જેવી પ્રણયકથા આજ સુધી બહુ જ ઓછી લખાઇ છે. અદ્ભુત! (પન્નાલાલ પટેલની ‘મળેલા જીવ’ અને ભગવતીકુમાર શર્માની ‘અસૂર્યલોક’ પણ એટલી જ ગમે છે.) બીજા ક્રમે આવે ‘લય-પ્રલય’ અને ‘વંશ વારસ’. બાળપણમાં આર. એલ. સ્ટીવન્સનના ‘ટ્રેઝર આઈલેન્ડ’નો અનુવાદ વાંચ્યો ત્યારથી દરિયાઇ કથાઓનું આકર્ષણ હતું. ત્યાર બાદ ગુણવંતરાય આચાર્યના ઘણા પુસ્તકો વાંચ્યા. એ પુરાતન સમયની કથાઓ જેટલી જ આધુનિક સમયમાં સર્જાયેલી ‘લય-પ્રલય’ પણ સ્પર્શી ગઈ અને પ્રિન્ટ મિડિયાનું આકર્ષણ (તથા ઇરવિંગ વૉલેસની ‘ધી ઑલમાઈટી’નો ઉપયોગ) ‘વંશ વારસ’ પ્રતિ આકર્ષિત રાખે છે. ત્રીજા ક્રમે પણ બે નવલકથાઓ મૂકું છું કારણ કે બંનેમાં ઘણી સામ્યતાઓ છે. બંનેના નાયક ખરેખર પ્રતિનાયક છે, બંને કાલ્પનિક નહિ પરંતુ સાચા પાત્રો છે અને બંને નવલકથાઓ ત્રણ ભાગમાં વહેચાયેલી છેઃ ‘જગ્ગાડાકુનાં વેરનાં વળામણાં’ અને ‘અમીરઅલી ઠગના પીળા રૂમાલની ગાંઠ’.

Continue reading “‘અમીરઅલી ઠગના પીળા રૂમાલની ગાંઠ’: હરકિસન મહેતાની નવલકથાઓની અર્ધી સદીની લોકપ્રિયતા”

ભારતની સામાજિક વ્યવસ્થામાં વેડફાતું યુવાધન

Wastage of Youth in India Due To Social System Chirag Thakkar

(આ લેખ સૌ પ્રથમ પ્રિય વિપુલ કલ્યાણીએ ‘ઓપિનિયન‘ના જાન્યુઆરી 2012ના અંકમાં પ્રસિદ્ધ કર્યો. પછી શ્રી પ્રકાશ ન. શાહે 1-2-2012ના ‘નિરીક્ષક’માં તેનું પુનર્મુદ્રણ કર્યું અને જૂન 2012માં ‘નવનીત સમર્પણ‘માં પણ તેને સ્થાન મળ્યું. એટલે આજની ભાષામાં કહીએ તો આ લેખ એ સમયે વાઇરલ થયો હતો. આ વર્ષે જ્યારે ‘ઓપિનિયન’ મેગેઝિન રજત જયંતીની ઉજવણી કરવા જઇ રહ્યું છે, ત્યારે આ લેખ અહીંયા રજૂ કરીને એ સામાયિકનું અને તેમાં સૌના અભિપ્રાયોને મળેલા નિષ્પક્ષ સ્થાનનું સાદર સ્મરણ કરું છું.)

યુ.કે.ના 6 વર્ષના નિવાસ દરમિયાન અહીં વસેલા ભારતીય સમુદાયનો બહોળો પરિચય થયો. અને તેમાં પણ એવા લોકો કે જે હજારો પાઉન્ડ ખર્ચીને વિઝા એક્સ્ટેન્શન કે રિન્યુઅલ કરાવતાં રહીને આ દેશમાં ટકી રહેવાની મથામણ કરતાં રહે છે, એ વર્ગનો પ્રગાઢ પરિચય પામ્યો છું કારણ કે હું પણ એમાંથી જ એક છું. જ્યારે-જ્યારે પણ એ સંબંધ ઓળખાણથી એક ડગલું આગળ વધ્યો છે, ત્યારે-ત્યારે એ દરેક વ્યક્તિની આંખમાં આંખ મેળવીને એક પ્રશ્ન અવશ્ય કર્યો છે, “યુ.કે. કેમ આવવું પડ્યું?” અને જેમ-જેમ જવાબો મળતા ગયા, તેમ-તેમ ભારતીય સમાજમાં અને ખાસ કરીને નવી પેઢીમાં જે દાહક સમસ્યા છે, તેનો પરિચય પામતો ગયો.

મૌલિન પટેલ ગર્ભશ્રીમંત સંતાન અને ખૂબ જ સંસ્કારી. એને જ્યારે એમ પૂછવામાં આવ્યું કે “ભાઈ, તારે તો બધી રીતે સારું છે, તો ભારતથી અહીં કેમ આવવું પડ્યું?”, ત્યારે તેના ચહેરા પર એવા હાવભાવ આવી ગયા જાણે કે લબકારા મારતા ઘા પર બીજો ઘા પડ્યો હોય! તેનો જવાબ પણ રસપ્રદ હતો. તેણે કહ્યું કે તે બી.એસ.સી. કરતો હતો, તે દરમિયાન તેને એક છોકરી સાથે પ્રેમ થયો. તે છોકરી પણ પટેલ હતી અને છોકરો પણ પટેલ હતો માટે બંનેના મમ્મી-પપ્પા થોડીક આનાકાની બાદ આ સંબંધ સ્વીકારવા તૈયાર થઈ ગયાં પણ મૌલિનની મોટીબહેનની સાસુને આ વાત પસંદ ન પડી. એ અડિયલ સાસુનું એવું કહેવું હતું કે છોકરી લેઉવા પટેલ છે અને છોકરો કડવા પટેલ છે માટે જો આ લગ્ન થાય, તો જ્ઞાતિમાં બદનામી થાય. એ સાસુમાએ એવી આડકતરી ધમકી પણ આપી કે જો મૌલિનને એ છોકરી સાથે પરણાવવામાં આવશે તો તેને કારણે મૌલિનની બહેનને ઘણું દુઃખ વેઠવું પડશે. માટે મૌલિનના લગ્ન થઈ શક્યા નહી. આ સમસ્યાનો કોઈ ઉકેલ ન મળતાં મૌલિન અને તે છોકરીએ વિદેશ, એટલે કે યુ.કે.નો રસ્તો પકડ્યો અને હવે તેઓ યુ.કે.માં લગ્નની ગાંઠે બંધાઈ ગયા છે અને ભારત દેશમાં મળેલી તાલીમનો ઉપયોગ અહી યુ.કે.માં કરી રહ્યાં છે.

Continue reading “ભારતની સામાજિક વ્યવસ્થામાં વેડફાતું યુવાધન”

ધ્રુવ ભટ્ટની જડથી ચેતન સુધીની અનુભૂતિ ‘સમુદ્રાન્તિકે’

Dhruv Bhatt Samudrantike Book Review Chirag Thakkar Jay

પુસ્તકની શરૂઆતમાં જ વાંચ્યુંઃ “અર્પણઃ મારા જીવન તથા લેખનનો નાભિ-નાળ સંબંધ જેની સાથે જોડાયેલો છે તે મારા કૌટુંબિક વાતાવરણને” અને મગજમાં ઘંટડીઓ વાગવાની શરૂઆત થઈ ગઈ કે આ કોઈ બીબાંઢાળ પુસ્તક નથી.

પછી ધ્રુવ ભટ્ટનું નિવેદન વાંચ્યુઃ “સાહિત્ય જગતના અધિકારીઓએ પ્રબોધેલા નિયત લખાણ-પ્રકારોને ધ્યાનમાં લીધા વિના આ વાત મેં લખી છે…મેં આ લખાણને કોઈ પ્રકારનું નામ આપવાનું ટાળ્યું છે. આ શું છે? તે નક્કી કરવાનું કામ મારું નથી. મારે તો જે છે તે અનુભૂતિ સીધી જ તમારી સંવેદનામાં મૂકવી છે. તમે ચાહો તે પ્રકારે અને નામે આ લખાણ માણી શકો છો.” કોઈ પણ પ્રકારના દાવા વિના તદ્દન સાહજીક પ્રસ્તાવનાથી ધ્રુવ ભટ્ટ આપણી સમક્ષ તેમનું પુસ્તક ‘સમુદ્રાન્તિકે’ (ISBN: 978-81-8480-157-6) રજૂ કરે છે. તેઓ પુસ્તકને નવલકથા કે અન્ય કોઈ સાહિત્ય પ્રકારમાં ગણાવતા નથી અને માત્ર ‘લખાણ’ શબ્દ વાપરી બધુ આપણી પર જ છોડી દે છે એટલે વાચક તરીકે આપણી સફર થોડી જવાબદારી વાળી બની જાય છે.

પારંપરિક દ્રષ્ટિએ જોવા જઈએ તો તેમના આ ‘લખાણ’નું માળખું નવલકથા જેવું ખરૂ પણ તેમાં આરંભ-મધ્ય-અંત જેવી એક ચોક્કસ વાર્તા નથી. વાર્તારેખા છે પણ તે ખૂબ જ પાતળી છે અને તેની આપણને શરૂઆતમાં ખબર નથી પડતી. જ્યારે પાના નંબર 25 પર નાયક કહે છે કે “આ નિર્જન બિનઉપજાઉ ધરા પર રસાયણોના કારખાનાં ઊભાં કરવા માટેની દરખાસ્ત તૈયાર કરવાનું મારું કામ શરૂ કરવાનું છે.” ત્યારે આપણને આ નાયકનો અને વાર્તાનો હેતુ સમજાય છે. નાયક કુદરતને ખોળે સમુદ્રનાં હાલરડાં સાંભળતો જાય છે અને તેણે અત્યાર સુધી જોયેલાં-જાણેલાં જગતને આ જગત સાથે સરખાવતો જાય છે. ધીરે-ધીરે આ બધાં પ્રાકૃતિક તત્વો અને તેમની કદર કરતા માણસો વચ્ચે રહીને તે પણ આ બધાના પ્રેમમાં પડતો જાય છે.

શરૂઆતમાં આવા બધા માણસો વચ્ચે તે પોતાની જાતને અલગ અનુભવે છે અને જ્યારે ત્રણ-ચાર દિવસ બાદ તે તેના નિર્ધારિત મુકામે પહોંચે છે ત્યારે કહે છે, “ત્રણ-ચાર દિવસથી મારી ઓળખ ખોઈ બેઠેલો હું આજે મારી હકૂમતના પ્રદેશમાં પહોંચ્યાની હળવાશ અનુભવતો હતો.” (પાના નં. 21) પોતાના અત્યાર સુધીના જીવન અનુભવને બયાન કરતા નાયક કહે છે, “હું એ સભ્યતાનો પ્રતિનિધિ છું, જે એમ માને છે કે માનવી સિવાયનાં પ્રકૃતિનાં તમામ સર્જનો માનવીની સેવા કરવા સર્જાયા છે.” (પાના નં. 32) તેના જીવનમાં અવલ નામના પાત્રની દખલ જાણે તેના અહમને પડકારતી હોય તેમ લાગે છે અને તે મનોમન નક્કી કરે છે, “આ અવલ જે હોય તે; પણ આ સ્થળ, જે સરકારી છે, મારા અધિકારમાં છે, તેના પરનું અવલનું આડકતરું આધિપત્ય હું તોડી-ફોડીને ફેંકી દઈશ.” (પાના નં. 28)

Continue reading “ધ્રુવ ભટ્ટની જડથી ચેતન સુધીની અનુભૂતિ ‘સમુદ્રાન્તિકે’”

શું પાર્ટી, ઓળખાણ પડી?

Facial Recognition Hasyalekh Chirag Thakkar Jay

સામાજિક પ્રસંગમાં કે જાહેર સ્થળે અચાનક કોઈ આવીને ખભે હાથ મૂકીને અસલ અમદાવાદી સ્ટાઇલમાં પૂછે, “શું પાર્ટી, ઓળખાણ પડી?” ત્યારે ટોપલેસ બારમાં જઈ ચડેલા અંડર-એજ કિશોર જેવી મૂંઝવણભરી પરિસ્થિતિ પેદા થાય છે. કહેવું હોય કે “પડે જ ને…કેમ ઓળખાણ ન પડે?” પણ જો ઓળખાણ ન પડી હોય તો મારા જેવાની શું હાલત થાય?

ચહેરાઓ યાદ રાખવા બાબતે મારી પરિસ્થિતિ એટલી આદર્શ છે કે જો મારી સામે માધુરી દીક્ષિતની દસ અલગ-અલગ તસવીરો મૂકવામાં આવે અને એવો પડકાર ફેંકવામાં આવે કે “આમાંથી માધુરી ઓળખી બતાવ તો જરા…” તો એવા સમયે હું અચૂક મૂંઝાઈ જાઉં. વધુમાં વધુ સારું પરિણામ એ મળી શકે કે હું કોઈ ત્રણ તસવીરો પસંદ કરીને એમ કહું, “આ ત્રણમાંથી એક માધુરી હોવી જોઇએ.”

પૂછનારા રસિકજનો પાછા એમ પણ પૂછશે કે ‘લગભગ’ નિવૃત્ત થઈ ગયેલી માધુરીના બદલે કેટરિના કૈફ, દીપિકા પાદુકોણ કે પ્રિયંકા ચોપરા જેવી હિરોઇન કે પૂનમ પાંડે, સની લિઓની જેવી સમાજ સેવિકાઓનું ઉદાહરણ આજના સમયમાં વધારે યોગ્ય ન ગણાત? પણ એનો જવાબ એમ છે કે આ લેખ ચહેરાઓની સ્મૃતિ વિષે છે અને આ સન્નારીઓ ચહેરાને બતાવવા જેવું અંગ જ ક્યાં માને છે?! એમના ચહેરા સામે જોવા જતા આડેપાટે ચડી જવાનો ભય વધારે હોય છે. જોયું, આ નાનકડા લેખનો એક આખો ફકરો પણ આડેપાટે ચડી ગયોને!

હા, તો મૂળ વાત છે ચહેરા યાદ રાખવાની અને આપણી (એટલે કે મારી) એ બાબતની શક્તિ એકદમ ઓછી છે. ફેસિયલ રિકોગ્નિશનના સોફ્ટવેરમાં જ ખામી હશે. એમાંય કેટલાંક વર્ષો ભારત બહાર રહ્યા પછી સમયની જંગી સોયે કેટલીય સ્મૃતિઓને ગ્રામોફોન રેકર્ડની જેમ ઘસી નાખી છે. એમાં પણ જ્યારે કોઇ સામાજિક પ્રસંગે ભરપેટ પકવાનો ખાઇને આઇસ્ક્રીમ ખાતા હોઇએ ત્યારે તો શરીરના તમામ અંગો ‘હાઇબરનેટ’ થવાની તૈયારીમાં લાગી ગયા હોય છે. શીતનિંદ્રાના પૂર્વાલાપ જેવી એ પરિસ્થિતિમાં કોઇ ચહેરો અચાનક આપણા ચહેરાની બરોબર સામે ઝળૂંબતા ઝળૂંબતા એમ પૂછે, “શું પાર્ટી, ઓળખાણ પડી?” ત્યારે વાસ્તવમાં ધર્મસંકટ જેવી પરિસ્થિતિ ઊભી થતી હોય છે.

Continue reading “શું પાર્ટી, ઓળખાણ પડી?”

શું અનુવાદને કારકિર્દી બનાવી શકાય?

Translation As A Career English To Gujarati Translation Gujarati To English Translation Chirag Thakkar Jay

પ્રતિક્રિયાઓનો વરસાદ

પુસ્તકોનાં ગુજરાતીથી અંગ્રેજી અનુવાદ ન થવાના કારણો વાળા મારા લેખના જવાબમાં પ્રતિક્રિયાઓનો વરસાદ વરસી ગયો. બ્લોગ પર કોમેન્ટ સ્વરૂપે તેમજ અંગત ઇમેલ અને વિવિધ સોશિયલ મીડિયા તેમજ વોટ્સએપ મેસેજ સ્વરૂપે પણ. એ બદલ આપ સૌનો આભાર. આનાથી વધારે આનંદની ક્ષણ તો કઈ હોઈ શકે?

આ પ્રતિક્રિયાઓમાં મુખ્યત્વે બે પ્રકારની પ્રતિક્રિયાઓ રહી. પ્રથમ પ્રકારની પ્રતિક્રિયા આ ક્ષેત્રમાં કામ કરનારાઓ મિત્રોની. તેમણે પોતાની સહમતિ દર્શાવી અને અંગત અનુભવો પણ વહેંચ્યા.

બીજા પ્રકારની પ્રતિક્રિયા આવી યુવામિત્રો તરફથી. તેમણે અલગ અલગ રીતે એમ પૂછ્યું છે કે “શું અનુવાદને કારકિર્દી બનાવી શકાય?” આજે એ પ્રશ્નનો જવાબ આપવાનો પ્રયત્ન કરીશ.

અનુવાદ કોણ કરી શકે?

અનુવાદ કોણ કરી શકે? અનુવાદક બનવા માટે શું કરવું જોઈએ? ક્વોલિફિકેશન્સ? કોર્સ? કોઇ ડાઉનસાઇડ? તકો?

આ પ્રશ્નોનો ટૂંકો જવાબઃ કોઈ પણ બે ભાષાઓનું (Source Language & Target Language) પૂરતું જ્ઞાન ધરાવતી વ્યક્તિ અનુવાદ કરી શકે છે. એના માટે અન્ય કોઈ જ વિશેષ લાયકાતની જરૂરિયાત નથી.

આ પ્રશ્નોનો સવિસ્તાર જવાબ હવે આપું.

Continue reading “શું અનુવાદને કારકિર્દી બનાવી શકાય?”

International Women’s Dayના દિવસે આયેશાની વાતઃ નિષ્ફળતાઓથી ડરતો અને ડરાવતો સમાજ

International Women's Day Acceptance of Failure Chirag Thakkar

આવતીકાલે 8 માર્ચે International Women’s Day છે, ત્યારે અમદાવાદની એક યુવતીએ ઉઠાવેલા અંતિમ પગલાંની અને તેના પ્રત્યાઘાતોની ચર્ચા અસ્થાને નહીં ગણાય કારણ કે એ મુદ્દો આપણા સમાજ માટે તો મહત્વનો છે જ, પણ સ્ત્રીઓ માટે વિશેષ મહત્વનો છે.

અમદાવાદમાં બનેલી આયેશાની ઘટનાએ માત્ર અમદાવાદ કે ગુજરાતને જ નહીં પરંતુ સમગ્ર ભારતને અને પડોશી દેશોને પણ વિચારે ચડાવી દીધાં છે. તેના વિષે ઘણી વાતો થઇ અને ઘણા યોગ્ય મુદ્દા પણ જાહેરમાં લખાયા અને ચર્ચાયા છે. જેમ કે,

(1) મોટાભાગે વાત થઇ દહેજપ્રથાની, જેને બધાએ વખોડી કાઢી. પણ જ્યારે એ વિચારને અમલમાં મૂકવાની વાત આવે છે ત્યારે શું થાય છે, એ પણ ટૂંકમાં નોંધવા જેવું છે. દહેજપ્રથાના દૂષણ અંગે ભણી ભણીને બે પેઢીઓ મોટી થઇ ગઇ છે એટલે સામેથી મોંઢું ફાડીને દહેજ માંગનારા લોકો તો ઘટ્યા છે પરંતુ દહેજપ્રથા છૂપા સ્વરૂપે તો ચાલું જ છે. એ છહ્મવેષ આવા સંવાદો હેઠળ રચાતો હોય છેઃ “અમે તો છોકરીવાળા પાસે કંઇ માંગ્યું નથી. એમણે રાજીખુશીથી જે આપવું હોય એ આપે.” અથવા “એ લોકો એમની છોકરીને આપે એમાં આપણાથી કંઈ ના થોડી પડાય? આપણે ક્યાં કંઇ કીધું છે?” તમે ભીખ માંગતા ન હોવ તેમ છતાં કોઇ તમારા હાથમાં રૂપિયા મૂકી જાય, તો તેને તમે સ્વીકારશો કે સ્વમાનભેર ના પાડશો?

બીજું, આવું કહ્યાં છતાં ઘણીવાર મોટાભાઇની કે સગા-વહાલાની વહુઓ શું-શું લઇને આવી હતી તેની માહિતી ગમે તે રીતે સામેવાળાને પહોંચી જ જાય છે. આમ સીધી નહીં પણ આડકતરી રીતે તો સૂચવી દેવામાં આવે જ છે કે વહુએ શું શું લઇને આવવું જોઇએ.

કોઇ બહારગામ જતું હોય ત્યારે એક બેગમાં જેટલાં વસ્ત્રો અને અન્ય જરૂરી વસ્તુઓ લઇ જતું હોય માત્ર એટલી વસ્તુઓ લઇને જ દીકરી સાસરે જાય ત્યારે જ દહેજપ્રથા બંધ થઇ ગણાય. જો વહુ આનાથી વધારે વસ્તુઓ લાવતી હોય, તો તેને વરપક્ષ તરફથી સ્પષ્ટ મનાઇ ફરમાવામાં આવે અને એમ કહેવામાં આવે કે ‘અમે અમારી હેસિયત મુજબ તને રાખીશું. એટલે બધું રહેવા દઇને માત્ર તું આવી જા.’ ત્યારે દહેજપ્રથા બંધ થઈ કહેવાય. (અને મને અંગત રીતે તો એમ પણ લાગે છે કે વરપક્ષની કંગાલિયતનું પ્રદર્શન કરવા માટે જ આણું પાથરવામાં આવતું હશે. ‘જોઇ લો એમના ઘરમાં જે જે નથી એ અમે મોકલાવી રહ્યા છીએ.’ નહીંતર ક્યારેય કોઇને ભેટમાં આપવાની વસ્તુઓનું પ્રદર્શન આપણે કરીએ છીએ? ઊલટાનું તેને છુપાવીને આશ્ચર્યનું તત્વ ઉમેરવા આપણે સરસ રીતે એ વસ્તુ પેક કરીને, રિબિન બાંધીને આપતા હોઇએ છીએ.)

(2) દરેક મા-બાપને પોતાની દીકરીનાં ભવિષ્યની ચિંતા હોય જ છે. જે મા-બાપ સાચા અર્થમાં પોતાની દીકરીને સલામત જીવન આપવા ઇચ્છતા હોય, તેમણે લગ્ન અને આણાંના નામે લાખોનો ખર્ચ કરવાને બદલે એ રકમ દીકરીના નામે યોગ્ય જગ્યાએ રોકવી જોઇએ અથવા તો એ રકમથી દીકરીના નામે કોઇ મિલકત ખરીદવી જોઇએ. જેથી ભવિષ્યમાં કોઇ એમ કહે કે “જતી રહે આ ઘરમાંથી…” તો એ દીકરી સ્વમાનભેર પોતાની રીતે જીવી શકે.

વારે-તહેવારે દીકરીઓને પ્રથા-રિવાજ-ધર્મના નામે સો-બસો રૂપિયા આપીને, રાજકીય ભાષામાં કહીએ તો, દીકરીનું તુષ્ટીકરણ કરવામાં આવે છે કે જેથી દીકરીને મિલકતમાંથી ભાગ આપવો ન પડે અને ફરિયાદ પણ ન થાય. કોઇ તહેવાર કે પ્રસંગે દીકરીને એક રૂપિયો પણ આપવાની જરૂર નથી. યોગ્ય સમયે મિલકતમાંથી બરાબર ભાગ મળવો જોઇએ. એ દીકરીનો કાયદેસરનો હક પણ છે અને તેના જીવનની સલામતી પણ.

(3) પેલા સદીઓ જૂના સંવાદો કે ‘દીકરી તો સાસરે જ શોભે’, ‘દીકરી તો પારકું ધન’, ‘એક ભવમાં બીજો ભવ ન થાય’ અને ‘સાત જન્મોનો સંબંધ’ વગેરે વગેરેને હવે તિલાંજલિ આપી દેવી જોઇએ. આ જન્મ સુખેથી અને સન્માનથી વીતે તો ઘણું, આવતા જન્મની વાત આવતા જન્મે.

આવી ચર્ચાઓ સોશિયલ મીડિયામાં અને સમાચારપત્રોમાં ચાલી. એ બધા જ મુદ્દા બરાબર છે પણ એક મહત્વનો મુદ્દો છૂટી જાય છે. જો તેનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે, તો પણ નામ પૂરતો જ. એ મહત્વનો મુદ્દો એટલે નિષ્ફળતાના સ્વીકારની વાત અને આ કિસ્સામાં નિષ્ફળતા એટલે છૂટાછેડા, ડિવોર્સ. એને લગતા કાયદા, એ પ્રક્રિયાનું લંબાણ અને તેના દુરુપયોગ અંગે ઘણી વાતો થઇ છે. તેમ છતાં આજના જમાનામાં કે જ્યારે બે માણસો પોતાની મરજીથી પહેલાં કરતા ઘણી સરળતાથી લગ્ન કરી શકે છે ત્યારે પણ છૂટાછેડા અને ડિવોર્સને એક ‘ટેબુ’ જ માનવામાં આવે છે એ નવાઇ પમાડે એવી વાત છે. ઉપરાંત, આપણા સમાજને શાલીનતાથી છૂટા પડતા પણ નથી આવડતું એ પણ દેખાઇ આવે છે.

પહેલા વાત કરીએ કાયદાની. કાયદો તો મૂર્ખ છે જ. લગ્ન કરવા જાવ ત્યારે એમ નથી કહેતો કે ‘છ મહિના સાથે રહી જુઓ, ફાવે તો લગ્ન કરજો.’ (હવે ‘લિવ ઇન રિલેશનશિપ’ હેઠળ એ છૂટ છે, પણ કાયદા અનુસાર ફરજિયાત નથી અને તેની સામાજિક સ્વીકૃતિ પણ નગણ્ય છે.) પણ જ્યારે છૂટા પડવા જાવ ત્યારે કાયદો એમ કહે છે કે ‘છ મહિના સાથે રહી જુઓ, પછી આવજો.’ બીજા શબ્દોમાં એ સૂચવે છે કે મન મારીને રહેતા શીખી જાવ તો સારું. બાકી છ મહિના નહીં, ઘણીવાર તો છ વર્ષ પ્રયત્ન કરીને અંતિમ ઉપાય તરીકે એ યુગલ કાયદાના શરણે આવ્યું હોય છે અને કાયદો તેમના સંબંધની ફાટેલી પતંગ પર સમય નામની ગુંદરપટ્ટી ચોંટાડવાની સલાહ આપતો હોય છે. એ વાત થઇ કાયદાની જેના ફાયદા અને ગેરફાયદા બંને છે. પણ સમાજ તરીકે આપણે શું કરીએ છીએ?

International Women's Day Acceptance of Failure Chirag Thakkar

તમે નોંધજો કે છૂટા પડ્યા પછી બંને પક્ષ એકબીજાના ચારિત્ર્ય પર કાદવ ઉછાળે છે કે નહીં? સમાજમાં જે તે વ્યક્તિની પીઠ પાછળ કાનાફૂસી થતી હોય છે કે નહીં? છૂટાછેડા લઇને જાણે બહુ મોટો ગુનો કરી નાખ્યો હોય એવું વર્તન થતું હોય છે કે નહીં? અપવાદરૂપ કિસ્સા મળી આવશે ખરા, પણ સામાન્યતઃ એ અંગત ઘટનાનો જાહેર પ્રત્યાઘાત તો એવો જ હોય છે કે ફલાણા કે ફલાણીને ઘર કરીને રહેતાં ન આવડ્યું.

મૂળ મુદ્દો એ છે કે સમાજ તરીકે આપણે નિષ્ફળતાઓથી ડરનારો સમાજ છીએ. આપણે તો જ સાહસ કરતા હોઇએ છીએ, જો સફળતા મળવાની ગેરંટી હોય. માટે જન્મથી લઇને મૃત્યુ સુધી માણસને નિષ્ફળતાઓનો ભય બતાવીને વ્યક્તિગત નિર્ણયો લેવા દેવામાં આવતા નથી કે સ્વતંત્ર પગલાં ભરવાં દેવામાં આવતાં નથી. બાળકને ગમતા વિષયો ભણવા ન દેવા, ગમતા ક્ષેત્રમાં આગળ ન વધવા દેવું, ગમતાં પાત્ર સાથે પરણવા ન દેવું, કે ગમતી કારકિર્દી અપનાવવા ન દેવી — આ બધા પ્રસંગો એ ‘તને ખબર ન પડે. અમે દુનિયા જોઇ છે’ એમ કહેવામાં આવે છે. તેની પાછળની શુભ લાગણી કે ગણતરી તો એજ હોય છે કે જે તે વ્યક્તિ અમારા અનુભવોના આધારે નિર્ણય લેશે તો તેની નિષ્ફળ થવાની સંભાવનાઓ ઘટશે.

પણ માણસને જાતે અનુભવ લઇને નિષ્ફળ થવા દેવાને બદલે બીજાની સફળતાની નકલ બનાવવાનો આગ્રહ કેમ રાખવામાં આવે છે? શું નિષ્ફળતા એ જીવનનો અંત છે? નિષ્ફળ થયેલો માણસ સાવ નકામો થઇ જાય છે? એ જીવવાનો અધિકાર જ ગુમાવી દે છે?

દસમા કે બારમા ધોરણમાં નપાસ થયેલા છોકરાને એટલો શરમમાં મૂકવામાં આવે છે કે તે મહિના સુધી તો ઘરની બહાર નીકળવાની હિંમત જ નથી કરતો હોતો. ક્યારેક નિષ્ફળતાઓના ભારણ હેઠળ ન કરવા જેવું પણ કરી બેસતો હોય છે. કોઈ માણસ પોતાના એક ધંધામાં નિષ્ફળ થાય, તો તેને બીજીવાર ધંધો કરવાના બદલે નોકરી કરવાની સલાહ આપવામાં આવે છે.

સંભવતઃ આપણને સહુને સફળ લોકોને નાયક બનાવીને પૂજવા એટલા ગમતા હોય છે કે આપણે નિષ્ફળ માણસને સ્વીકારી નથી શકતા. કે પછી નિષ્ફળ માણસમાં આપણને આપણું પોતાનું એ પ્રતિબિંબ દેખાતું હોય છે જેને આપણે ક્યારેય જોવા ઇચ્છતા હોતા નથી. કે પછી આપણે સફળતાને જીવન જીવવાનો સૌથી મહત્વનો માપદંડ બનાવી દીધો છે માટે આપણે નિષ્ફળતાને સ્વીકારી જ નથી શકતા. નિષ્ફળતા જાણે કોઇ ચેપી રોગ હોય, તેમ તેનાથી દૂર ભાગતા રહીએ છીએ.

તમારી સાથે જે ભણતા હતા તેમને યાદ કરીને એક વાત પર વિચાર કરોઃ શું એકથી દસ નંબરમાં પાસ થનારા લોકો જ સુખી છે અને આનંદપૂર્વક જીવે છે? જે છેલ્લે આવતા હતા કે જે પાસ જ નહોતા થતા કે જે માર્ક્સની દ્રષ્ટિએ મધ્યમવર્ગમાં હતા, એ લોકો પોતાનો જીવનનિર્વાહ નથી કરી રહ્યા? શું એ બધાં દુઃખી જ છે? છૂટાછેડા લેનારી વ્યક્તિનું જીવન સમાપ્ત થઈ જાય છે?

હું અંગત રીતે એવા બે યુગલને ઓળખું છું, જે સાથે રહીને દુઃખી હતાં માટે તેમણે છૂટાછેડા લીધા. હવે ચારેય છૂટા પડીને ફરી વાર પરણી ગયા છે અને ચારેય પોતપોતાની રીતે આનંદમાં અથવા ઓછાં દુઃખી થઇને જીવે છે. એક એવી યુવતીને પણ ઓળખું છું જે એકલા હાથે, સન્માનપૂર્વક પોતાના બે પુત્રોને ઉછેરી રહી છે.

મારા મિત્રોમાંથી એક દસમા ધોરણમાં નપાસ થયો હતો. પછી એ પોતાની રીતે કામમાં લાગી ગયો અને અત્યારે એજ કામમાંથી છ આંકડાની આવક રળે છે. એવો પણ એક મિત્ર છે કે જે દર એક-બે વર્ષે પોતાનું ક્ષેત્ર છોડી દઈને નવા ક્ષેત્રમાં ઝંપલાવે છે અને એકસરખી નિષ્ફળતા પછી પાછો એટલા જ ઉત્સાહથી સાવ નવા ક્ષેત્રમાં પણ ઝંપલાવે છે.

તો આ બધા લોકો શું સુખી નથી? આનંદપૂર્વક નથી જીવતા? નિષ્ફળતા કે સફળતા તો જીવવના એવા અસ્થાયી તબક્કા છે જે આવશે અને જશે. It will pass! એ તબક્કાથી વધારે મહત્વનું છે જીવન. જો આટલી સમજ મા-બાપ પોતે કેળવશે અને પોતાના સંતાનોમાં પણ ઉતારશે, તો શક્ય છે કે આપણે આવી મીઠડી આયેશાને ફરી ગુમાવવી નહીં પડે.

‘આપણી વાત’ માટે વર્ષા પાઠકનો આભાર

આમ તો બધાના જીવન ઘડતરમાં વાંચન અત્યંત મહત્વનો ભાગ ભજવે છે પરંતુ શિક્ષકો અને લેખકો-પત્રકારો માટે તો તે અનિવાર્ય છે. દુર્ભાગ્યે એવા શિક્ષકો અને લેખકો-પત્રકારોની સંખ્યા હવે ઘટી રહી છે. ત્યારે લોકપ્રિય લેખિકા વર્ષા પાઠકે મારો લેખ ‘વિશ્વ માતૃભાષા દિવસનો ફોરવર્ડોત્સવ‘ વાંચ્યો, ઇમેલ પર તેનો સુંદર પ્રતિભાવ આપ્યો અને પોતાની ‘દિવ્ય ભાસ્કર’ની ‘કળશ’ પૂર્તિમાં ચાલતી કોલમ ‘આપણી વાત’ માં પણ તેના વિષે વાત કરી, તેનો ઋણસ્વીકાર!

Chirag Thakkar in Varsha Pathak's column 'Aapani Vat' in Wednesdays supplement 'Kalash' of 'Divay Bhaskar' daily! દિવ્ય ભાસ્કર વર્તમાનપત્રમાં બુધવારની 'કળશ' પૂર્તિમાં વર્ષા પાઠકની કોલમ 'આપણી વાત'માં ચિરાગ ઠક્કર